فرق ميان سبب و عرض « 1 » آن است كه سبب چيزى را گويند كه « 2 » اول آن « 3 » باشد و از هستى آن « 4 » حالى « 5 » نو پديد آيد و عرض « 6 » حالى « 7 » نا « 8 » طبيعى باشد كه تابع مرض باشد « 9 » . مثال سبب و عرض و مرض ؛ هرگاه كه عفونتى در اخلاط حادث شود تب بازديد « 10 » آيد و از تب ، درد سر « 11 » ؛ عفونت سبب « 12 » و تب مرض و درد سر عرض « 13 » . باب پنجم « 14 » : در نبض و احوال آن حركت نبض حركتى مكانى است كه دل و « 15 » رگهاى جهنده آن « 16 » را مىجنباند « 17 » به « 18 » انبساط و انقباض ، از جهت حفظ حرارت غريزى و زيادت كردن در روح « 19 » نفسانى به بيرون كردن « 20 » بخار دخانى و استنشاق هواى خنك . و هر نبض « 21 » به دو حركت و دو سكون تمام شود « 22 » . فرض كنيم كه حركت اول ، حركت « 23 » انبساط است و سكون از پس آن و حركت دوم انقباض است و سكون از پس آن « 24 » . و نبض از شريان ساعد بايد جست از بهر آنكه ساعد دست زود بيرون توان آورد « 25 » و از بيرون آوردن آن « 26 » شرم نباشد و نيز شريان برابر دل است و گوشت بر آن كمتر است . و اجناس نبض ده جنس است « 27 » :

--> ( 1 ) . س : غرض . ( 2 ) . ل : - كه . ( 3 ) . م : او . ( 4 ) . م : او . ( 5 ) . س : حال . ( 6 ) . س : غرض . ( 7 ) . س : حال . ( 8 ) . م : غير . ( 9 ) . م : شود . ( 10 ) . ل : با ديد . ( 11 ) . ل و م : + و . ( 12 ) . م : + باشد . ( 13 ) . ل : + و اللّه اعلم بالصواب . ( 14 ) . م : + از مقاله اول . ( 15 ) . ل : - دل و . ( 16 ) . س : - آن . ( 17 ) . م : + و . ( 18 ) . ل : - به . ( 19 ) . م : بروج . ( 20 ) . س : - در روح . . . كردن . ( 21 ) . س : نبضى ؛ م : نبضه‌اى . ( 22 ) . م : مىشود و . ( 23 ) . س : - حركت . ( 24 ) . س و ل : - و حركت دوم . . . آن . ( 25 ) . ل : آوردن . ( 26 ) . م : - آوردن آن . ( 27 ) . م : - است .